AzNET hər şey burada

Xudu Məmmədov

aznet — Fri, 04 Apr 2008 16:12:49 GMT

İstedadlı alim, kövrək qəlbli insan

Xudu Məmmədov

Xudu Məmmədov səksən il əvvəl Qarabağda - Ağdamın Mərzili kəndində dünyaya göz açmışdı. Atası Surxay kişi tanınmış ziyalılarımızdan biri olub. Leninqrad Tikinti Akademiyasını bitirmişdi. Anası Yaxşı xanım evdar qadın idi. Üç övladı - Xudunun, Oqtayın, Məhbubun üstündə yarpaq kimi əsər, onların təlim-tərbiyələrinə ciddi diqqət yetirərdi
Doğma kəndlərində 7 illik məktəbi bitirəndən sonra yeniyetmə Xudu rayon mərkəzindəki orta məktəbdə təhsil alıb. 1946-cı ildə o, Azərbaycan Dövlət Universitetinin geologiya-coğrafiya fakültəsinə daxil olub. Ali təhsilini başa vurandan sonra Azərbaycan EA-nın Kimya İnstitutunda əmək fəaliyyətinə başlayıb. Çox keçmir ki, o, dəqiq elmlər üzrə nəinki respublikamızda, keçmiş ittifaq məkanında ən istedadlı tədqiqatçı kimi tanınır. Kəşfləri, ixtiraları, sanballı elmi məqalələri maraqla qarşılanır, müəllifinə şöhrət gətirir, nüfuz qazandırır. Nəhayət, çəkdiyi əziyyətlər üzünə gülür. 28 yaşında keçmiş SSRİ məkanında ilk dəfə "Kristalloqrafiya və Kristallofizika" ixtisası üzrə uğurla namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş, geologiya-mineralogiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdı.
Alimin dostlarından biri, şair-publisist, erkən dünyasını dəyişmiş Şahmar Əkbərzadənin xatirə-qeydlərində oxuyuruq: "Xudu müəllim sadə, təvazökar, həddən artıq qayğıkeş idi. Söhbətləşən zamanı az danışardı. Bəzən mənə elə gələrdi ki, o, demədiyini baxışları ilə həmsöhbətinə çatdırır. Onun xarakterinə uyğun heç bir ədəbi əsərlərin obrazlarına, nağıl-dastan qəhrəmanlarına rast gəlməmişəm. Xoş xəbər eşidəndə fərəhlənər, şadlanardı, çöhrəsinə nur gələrdi. Bəd soraqdan isə sifəti göyərər, əlini ürəyinin üstünə qoyardı. Elə köks ötürərdi ki, eşidənin bağrı dağlanardı".
Seçdiyi elmi mövzuya uyğun axtarışların cəfakeşi olan X.Məmmədov daim yeniliyə, tərəqqiyə meyl göstərərdi. Alim, ziyalı kimi sübutuna çalışdığı tapıntılar barədə danışmaqdan çox yazılı məlumatlar verərdi. Onun doktorluq işinin müdafiəsinin mövzusu dünyada elmi hadisə kimi qarşılanmışdı. Dərc etdirdiyi məqalələrində nəyinsə kəşfini, təsdiqini diqqətə çatdırmağa çalışmazdı. Elmi həqiqəti o qədər inandırıcı şəkildə təsvir edərdi ki, oxucuda heç bir şübhə qalmazdı. Bu barədə akademik Teymur Bünyadov yazıb: "Xudu Məmmədov kristalloqrafiya elmi sahəsində ingilislərin, yaponların və bəzi qabaqcıl dövlətlərin alimlərinin fikirlərini təkzib etmiş, öz kəşflərini, dünya əhəmiyyətli ixtiralarını yaratmışdır. Xudunun ixtiraları təkcə elmi, nəzəri deyil, həm də böyük təcrübi əhəmiyyət kəsb edir. Elmimizdə, həyatımızda Xudu məktəbi, Xudu dünyası yaşayır".
Xudu müəllim Azərbaycanımızın inkişafından, tərəqqisindən qürur hissi keçirərdi. İxtisas sahəsini əla bilirdi. Dost-tanışları ilə söhbətləşəndə isə deyərdi ki, millətimizin xoşbəxt gələcəyi uğrunda mübarizə aparmaq hamımızın borcudur. Bu amalla da o, Lənkəranda, Qubada, Şəkidə, Qarabağda olardı. Onun yazdığı məqaləyə istinadən Zəngilandakı 107 hektarlıq çinarlıq meşəliyi dünyada ikinci, Avropada birinci kimi tarixiləşmişdi. Hazırda işğal altında qalmış Kəlbəcərin yeraltı sərvətləri barədə də ilk dəfə məhz Xudu müəllim yazmışdı. Qeyd etmişdi ki, bu torpaq Tanrının bizlərə bəxş etdiyi sərvətdir. Onun qədir-qiymətini bilmək hər bir soydaşımızın müqəddəs borcu olmalıdır.
Həyatdan erkən köçənlər, dünyalarını dəyişənlər iki mənada: pis, yaxud yaxşı xatirələrlə yad olunurlar. Deyərdik ki, Xudu Məmmədov ömrü ərzində, həm də dünyasını dəyişəndən sonra "yaxşı adam" imici ilə tanınıb və tanınır. O, ürəyində Azərbaycanımızı yaşadar, torpaqlarımızdan, insanlarımızın əməyə sevgisindən mənəvi zövq alardı. Onun göz yaşı ilə dodaqlarındakı təbəssüm arasında bir anlıq məsafə vardı. Sıxıntısını, gileyini, incikliyini ürəyində çəkərdi. Amma gələcəyə inanırdı, haqqın gec-tez öz yerini tapacağına ümid bəsləyirdi. Elmin zirvəsinə ucaldıqca, xəyalən qayıdardı əcdadının müqəddəsliyinə, kökünə-soyadına. O, yazıb: "Məni pərvazlandıran qüvvə, doğma yuvama da qaytarır. Qarabağ təkcə qarabağlıların yox, Azərbaycanımızındır!" Ruhunuz şad olsun, böyük alim, qələm sahibi, alicənab insan!
Xudu müəllim cismən aramızda olmasa da, mənəvi dəyərlərinə, insani keyfiyyətlərinə, elmi xidmətlərinə görə həmişə bizimlədir. Daim anılır, hörməti uca tutulur, ruhuna dualar oxunur. Həmkarlarından biri Məmməd Çıraqov onu belə xatırlayır: "Dostluqda səmimi, sadə, təmiz-təmənnasız münasibətləri çox xoşlardı. Onun bütün tələbələri alimin Bəxtiyar Vahabzadə, Nurəddin Rzayevlə dostluğunun qarşısında ehtiramlarını bildirərdilər". Xudu müəllim təvazökarlığı, səmimiyyəti ilə məşhurlaşsa da, görünüşündə zəhm vardı. Onun dövri mətbuatda yazılarını oxumuşduq, adını eşitmişdik, üzünü görmüşdük. Amma cəsarət edib ona yaxınlaşa bilməmişdik. Günlərin birində tale belə görüşü bizə qismət etdi. 1988-ci ilin bahar çağı idi. Artıq ermənilər Qarabağımızda vəhşiliyə başlamışdı. Xidməti işimizlə əlaqədar həmin bölgəmizə ezam olunmuşduq. Hazırda Prezident təqaüdçüsü, teleoperator Nəriman Şıxəliyev və Ağdam Rayon Həmkarlar İttifaqının sədri Zeynal Məmmədovla Mərzili kəndinə, Xudu müəllimin görüşünə getdik. Ev muzeyinə tamaşa etdik, eksponatları lent yaddaşına aldıq. O danışmırdı, dinmirdi. "Bəli" və "yox"dan başqa heç nə demirdi. Zeynal müəllimin hövsələsi çatmadı, yarızarafat, yarıciddi soruşdu: "Qardaşım, sənə nə olub, niyə danışmırsan?"
Xudu müəllimin göyərmiş sifətinə azacıq da olsa qızartı, dəyişiklik gəldi. Handan-hana dilləndi: "Haqq işi uğrunda yürüşə çıxan ağdamlıların qarşısına gərək qadın yaylığını atmayaydı. Həmin yaylıq olmasaydı, qarşı tərəfə vaxtında layiq olduqları cavab verilərdi". Sonrakı proseslər, olaylar məlumdur.
Xudu müəllim qüdrətdən vergisi, istedadı olan söz, düha, təfəkkür sahibi idi. Dünya şöhrətli yazıçı Çingiz Aytmatov onun haqqında yazıb: "E Elmlə sənətin qeyri-adi uğurlarını kəşf edən, zəkası ilə "cansız təbiət" terminini elm tarixindən silən Xudu Məmmədovun şəxsiyyətinə də, xarakterinə də, sadəliyinə də vuruldum. Fəxr edirəm ki, türk dünyasında Xudu Məmmədov kimi ziyalı var".
İstedadlı alimin bir çox bədii yaradıcılıq nümunələri bu gün də həvəslə oxunur, dillər əzbəridir. O, "Qoşa qanad" əsərində yazıb: "İnsanın ən böyük qüdrəti ondadır ki, nəinki təbiətdəki gözəllikləri duyur, dərk edir, bunlardan həzz alır, habelə özü öz dünyagörüşünə, arzusuna uyğun gözəlliklər yaradır. Bu gözəlliklər də öz növbəsində insan üçün eyni dərəcədə həzz mənbəyinə çevrilir. Gəlin unutmayaq, gözəllik Tanrının yaratdığı ən böyük, ən canlı sənət əsəridirE"
Görüşümüzün sonunda Bəxtiyar Vahabzadə dostu Xudu müəllimin həm də gözəl şeirlər müəllifi olduğunu dedi və onun bu misralarını səsləndirdi:

Mən də səni sevdim, ey əziz diyar,
Sevgidə Məcnunla yarışmaq üçün.
Bir gün qucağında olub bəxtiyar,
Əziz torpağına qovuşmaq üçün...

Mehdi MEHDİYEV,
"Azərbaycan"

Azərbaycan memarlığı

aznet — Mon, 31 Mar 2008 08:05:17 GMT

Azərbaycan memarlığı
Ərəb xilafətinin yüksəlişi dövründə Azərbaycan memarlığının inkişafmərkəzi Bərdə şəhəri idi. Mənbələrdə "bu yerlərin Bağdadı" adlandırılanBərdədə geniş tikinti işləri aparılmış, çoxlu məscid və başqa dinibinalar, karvansara, bazar, hamam və s. tikilmişdi. IX-X yüzillərdəXilafətin zəifləməsi nəticəsində Azərbaycanda kiçik feodal dövlətlərinyaranması ilə bağlı X-XII yüzillərdə müxtəlif memarlıq məktəbləriyarandı (Aran, Təbriz, Naxçıvan, Şirvan, Abşeron). Azərbaycan memarlıqməktəbləri arasında ümumi üslub yaxınlığı var idi. Aran memarlıqməktəbinə (Gəncə, Bərdə, Beyləqan) mənsub sənətkarların yaratdığıbinaların əksəriyyəti Gəncə zəlzələsi (1139) və monqol hücumları (XIIIyüzil) zamanı dağılmışdır. Gəncə və Beyləqanda aparılan arxeolojitədqiqatlar bir sıra qurğu və bina qalıqlarını aşkara çıxarmışdır.Gəncə çayı üzərindəki 3 körpü (XII yüzil), Beyləqandakı yaşayışbinaları, hamam və s. qalıqları Aran memarlıq məktəbinin üslubözəllikləri haqqında aydın təsəvvür yaradır.

Naxçıvan memarlıq məktəbinin abidələri binalarda çox boyalı kaşıdanornamentli baştağ kompozisiyalarının tətbiqi, Şirvan-Abşeron məktəbinəmənsub tikililər sadə memarlıq bölgüləri və dekorativ oyma bəzəkləriilə seçilir. Təbriz məktəbinin ən yaxşı abidələri üçün memarlıqquruluşunun dəbdəbəliyi, dekorların müxtəlifliyi səciyyəvidir.

Dövrümüzədək çatmış mütənasib quruluşlu, zəngin dekorlu qülləvarıtürbələr və digər tikililərdə Naxçıvan məktəbinin üslub özəllikləriəksini tapmışdır. Bu məktəbin ən yüksək zirvəsini Naxçıvandakı Yusifibn Küseyr (1162) və Mömünə xatın (1186) türbələrinin, eləcə də hazırdamövcud olmayan dini tikililər kompleksinin müəllifi memar Əcəmi Əbubəkroğlu Naxçıvaninin yaradıcılığı təşkil edir. Əcəminin yaradıcılığı üçünobrazın monumentallığı, kompozisiyanın mütənasibliyi və dekorlarınzərifliyi, öz dövrünə görə rasional konstruksiyaların tətbiqi, ornamentbəzəklərinin oynaqlığı səciyyəvidir. Onun ornament kompozisiyalarıbədiiliklə riyazi təfəkkürün üzvi birləşməsinə əsaslanır. Əcəmininyaratdığı kompozisiya və dekorativ bəzək üsulları Azərbaycanın, eləcədə müəyyən ölkələrin türbə tikililərinə böyük təsir göstərmişdir.Marağadakı "Göy günbəz" türbəsi (1196, memar Əhməd Məhəmməd oğlu) Əcəmiüslubuna özəllikcə yaxındır. Marağa abidələri Azərbaycan memarlığınıninkişafında önəmli yer tutmuşdur. Bunlardan dövrümüzədək çatmış ənqədimi "Qırmızı günbəz" türbəsidir (1148, memar Bəkir Məhəmməd). Budövrdə Urmiyada tikilmiş "Üç günbəz" türbəsi (1185, memar Əbu MənsurMusa oğlu) memarlıq quruluşuna görə Marağa abidələrinə yaxındır.

Naxçıvan məktəbinin kərpic tikililərində formalaşmış memarlıq üsullarıdaşdan tikilmiş türbələrdə - Naxçıvan MR-nın Cuğa kəndi yaxınlığındakıGülüstan türbəsində (XIII yüzilin əvvəli), Füzuli rayonunun Babıkəndindəki Şeyx Babı Yəqubi türbəsində (1273-1274 memarı Əli Məcidəddinolması güman edilir) və Aşağı Veysəlli kəndindəki Mirəli türbəsində(XIII-XIV yüzillər) əksini tapmışdır. Bərdədə (1322, memar Əhməd ibnƏyyub əl-Hafiz Naxçıvani) və Naxçıvan MR-nın Qarabağlar kəndində (qoşaminarəli türbə; minarələr XII yüzil - XII yüzilin əvvəli, türbə XIVyüzilin əvvəli) qalmış türbələrin oxşarlığına və hər ikisinin XIVyüzilin əvvəlində tikilməsinə əsasən bu abidələrin eyni memartərəfindən yaradıldığı ehtimal olunur.

X-XII yüzillərdə yaşayıb yaratmış bir çox Azərbaycan memarları,bənnaları və memarlıq bəzəyi ustalarının adları müxtəlif tikililərinkitabələrində, daş plitələrində, dekorativ bəzək məmulatlarında vədigər qaynaqlarında dövrümüzədək çatmışdır. Bunlardan Məhəmməd ibnCəfər (Beyləqan rayonundakı "Peyğəmbər" qəbiristanlığındakı kitabəliplitə X yüzil), İbrahim ibn Osman (Gəncə darvazası, 1063), MəhəmmədƏbubəkr oğlu (Bakıda Sınıqqala məscidi, 1078), Möhsün (XI yüzil;əsərləri məlum deyil), onun oğlu Bəndan ibn Möhsün (XII yüzil; əsərləriməlum deyil), nəvəsi Bəkir Məhəmməd (Marağada "Qırmızı günbəz" türbəsi1148), Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani (Naxçıvanda Yusif ibn Küseyirtürbəsi, 1162, Mömünə xatın türbəsi 1186 və s.), Aşur İbrahim oğlu(İçərişəhərdəki İbrahim məscidinin daş mehrabı, 1171), Əmirəddin Məsud(XII yüzil; əsərləri məlum deüyil), Əbu Mənsur Musa oğlu (Urmiya ş.yaxınlığında "Üç günbəz" türbəsi, 1185), Əhməd Məhəmməd oğlu (Marağada"Göy günbəz türbəsi, 1196), Məsud Davud oğlu (Bakıda Qız qalası, XIIyüzil), cəmaləddin (indiki Naxçıvan MR-nın Xanağa kəndindəki Əlincəçayxanəgahında türbə, XII yüzilin sonu - XIII yüzilin əvvəli), ƏhmədƏbubək oğlu (XIII yüzil, Mərənd; əsərləri bəlli deyil), ƏbdülməcidMəsud oğlu (Mərdəkanda dairəvi qəsr, 1232), Zeynəddin Əburəşid oğluŞirvani (Bakı limanında Şirvanşahların "Bayıl qəsri" iqamətgahı, 1235),Bədrəddin Təbrizi (Türkiyənin Konya şəhərində (cəlaləddin Ruminintürbəsi 1273), Məhəmməd ibn Mahmud (Arran; Turkiyənin Amasiyaşəhərində) məscid minarəsi, 1236-46), Mahmud ibn Maqsud (Pirsaatçayxanəgahının minarəsi, 1256), Mahmud ibn Məsud (Bakıdakı Şəfiullaməscidi; XIV yüzil), nəqqaş Əbdülmömin Şərəfşah oğlu (Təbriz; Urmiyadaməscid mehrabının oyma naxışları, 1277), Mahmud Səd oğlu (Bakıyaxınlığında Nardaran kəndindəki qəsr, Bibiheybət məscidinin minarəsi,1305-13), Əhməd ibn Əyyub əl-Hafiz Naxçıvani (Bərdə türbəsi, 1322),gəctəraş Nizam Bəndgir (Mərənd şəhərindəki Gümə məscidinin gəcdən oymabəzəkləri, 1329), Hacı Məhəmməd (Təbriz; İsfahanda karvansara, 1331),Şahbənzər (Ağdamın Xaçındərbətli kəndində türbə, 1314), Kəştasif Musaoğlu (Nardaran Xan hamamı, 1388) və b. 10-14 yüzillərdə Azərbaycanmemarlığının ən dəyərli örnəklərini yaratmışdır.

XII-XIII yüzillərdə Azərbaycanda bir sıra möhtəşəm körpülərsalınmışdır. Bunlardan Araz çayı üzərindəki 15 aşırımlı (XII yüzil) və11 aşırımlı (XIII yüzil) Xudafərin körpüləri, indiki Qazax rayonundakı4 aşırımlı Sınıq körpü (Qırmızı körpü, XII yüzil), Gəncəçayın üzərindəsalınmış 3 körpü (qalıqları; XII-XIII yüzillər), Güney AzərbaycanındaMinayə ş. yaxınlığında Qızılüzən çayı üzərindəki körpü ("Qız körpüsü",XII yüzil) və b. Xüsusilə diqqəti cəlb edir.

Böyük inkişaf yolu keçmiş Şirvan-Abşeron memarlıq abidələri üçün daşkonstruksiyalar, tikililərin həcm-məkan həllinin lakonikliyi, daşüzərində oyma bitki ornamentləri səciyəvidir. Bakıdakı Sınqqalaminarəsi (1078, Məhəmməd Əbubəkr oğlu), Qız qalası (XII yüzil, memarMəsud Davud oğlu), Mərdəkan qalaları (Dairəvi qala, 1232, memarƏbdülməcid Məsud oğlu; Dördkünc qala, XIV yüzil), Nardaran qalası(1301, memar Mahmud Səd oğlu), Ramana qalası (XIV yüzil) və s. buməktəbin ən yaxşı abidələri sırasına daxildir. XIII yüzildə Bakılimanında tikilmiş və hazırda suyun altında qalmış Şirvanşahların"Bayıl qəsri" adlı iqamətgahı da bu dövrün maraqlı tikililərindəndir.Bürclü divarlarla əhatə olunmuş bu binalar kompleksi (1235, ustaZeynəddin Əburəşimd oğlu Şirvani və ehtimal ki, memar Əbdülməcid Məsudoğlu) üzərindəki daş oymalar, yazı və təsvirlər qurşağı ilə birlikdənadir memarlıq ansamblıdır. Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinə mənsubolan tikililərdən biri də XIII-XIV yüzillərdə formalaşmış Pirsaatçayxanəgahıdır. Pir Hüseyn türbəsinin ətrafında salınmış bu dinikompleksdəki minarənin üzərində onun tikilmə tarixi (1256) və memarınadı (Mahmud ibn Maqsud) qalmışdır. Mərəzədəki Diribaba türbəsi (1402),indiki Qusar rayonunun Həzrə kəndindəki Şeyx Cüneyd türbəsi (1544) vəBakıda Şirvanşahlar sarayı kompleksində (1420-60) Şirvan-Abşeronmemarlıq məktəbinin yetkin dövrü əksini tapmışdır.

XIII yüzilin oratlarında Elxanilər dövlətinin yaranması memarlıqsahəsində müəyyən canlanmaya səbəb oldu. Elxanilər sülaləsinin banisiHülakü xanın (1256-65) hakimiyyəti illərində Marağa rəsədxanasıtikildi. Dövlətin paytaxtının Təbrizə köçürülməsi ilə bağlı Təbrizşəhəri önəmli memarlıq-sənətkarlıq mərkəzinə çevrildi. Təbrizinətrafında Arquniyyə, Qazaniyyə, Rəşidiyyə kimi şəhərciklər salındı.

XV yüzilin sonu - XVI yüzilin əvvəllərində Səfəvilər dövlətininyaranması və Təbrizin paytaxt elan edilməsi, eləcə də Şirvanın inzibatimərkəz kimi əhəmiyyətini itirməsi ilə bağlı Azərbaycanın siyasi vəiqtisadi həyatı ölkənin güneyində mərkəzləşdi. Bu dövrdə şəhərlərinböyüməsi ilə bağlı bədii ənənələr yeni inkişaf mərhələsinə çatdı.Azərbaycan memarlığında Təbrizin mövqeyi xüsusilə gücləndi.

XV-XVI yüzillərdə Azərbaycan memar və nəqqaşları başqa ölkələrdə dəfəaliyyət göstərmiş, müxtəlif şəhərlərdə maraqlı sənətkarlıq örnəkləriyaratmışlar. Bursa, Qahirə, Bağdad, Dəmirqapı (Dərbənd), Herat,Səmərqənd və s. şəhərlərdəki bir sıra memarlıq abidələrində Azərbaycanmemarların "imzaları" qalmışdır. Bursa şəhərindəki ünlü Yaşıl türbənin(1420-21) nəfis naxışlarla bəzədilmiş qapılarını azərbaycanlı ustaƏhməd Təbrizli hazırlamışdır. Türbənin yaxınlığındakı Yaşıl Camenin(1424) mehrabını Təbriz ustaları özlərinin hazırladıqları müxtəlifboyalı çinilərlə bəzəmişlər. Çaldıran vuruşmalarından (1514) sonra ISultan Səlim tərəfindən İstanbula aparılmış Azərbaycan memar ƏliTəbrizli (Əsir Əli, Əcəm Əli təxəllüsləri il də tanınmışdır)İstanbuldakı Topqapı sarayının baştağını və Sultan Səlim məscidini(1522) tikmişdir.

XVI-XVII yüzillər memarlığı müəyyən dərəcədə keçmiş dövr ənənələrinindavamı olmuşdur. XVI yüzildə müxtəlif şəhərsalma tədbirləri indikiGüney Azərbaycan ərazisində keçirilmişdir. XVII yüzil bir sıraşəhərlərin önəmli dərəcədə inkişafı və həmin şəhərlərdə mərkəzikomplekslərin yaradılması ilə əlamətdardır.

XVII-XVIII yüzillərdə ticarətin inkişafı ilə bağlı, müxtəlif aidiyyətlibinaların tikintisi genişləndi. Şamaxı, Gəncə və Bakıda karvansaralar,Ərdəbil (Qeysəriyyə bazarı) və Təbrizdə örtülü bazarlar, eləcə də dinibinalar və yaşayış evləri inşa edildi. Karvansaralar Şərqdə, o cümlədənAzərbaycanda özgün ictimai tikili olmuşdur. Həmin çağda Azərbaycanşəhərlərinin strukturunda yaşayış evləri və məscidləridən sonrakarvansaralar və onlarla bilavasitə bağlı olan ticarət tikililəriönəmli yer tuturdu.

Feodal Şərqinin başqa ölkələrindəki şəhərlərdə olduğu kimi, Azərbaycanşəhərlərində də hamam binaları geniş yayılmışdı. Hamamlarsanitariya-gigiyena funksiya daşımaqla yanaşı, həm də istirahət, görüş,söhbət və stolüstü oyunlar, habelə mərasimlər yeri idi. Azərbaycanhamalarının ən yaxşı örnəkləri Abşeronun Nardaran kəndində (1388, memarKəştasif Musa oğlu), Bakının İçərişəhər bölməsində (Qasımbəy hamamı,XIV yüzil, Hacı Qayıb hamamı, (XV yüzil), Basqalda (XVII yüzil),Gəncədə ("Çökək hamam", XVII yüzil), Şuşada ("Merdinli" məhəlləsininhamamı), Qubada ("Çuxur hamam"), Şəkidə ("Ağvanlar hamamı" - hər üçüXIX yüzil), Ağdamda (Abdal Gülablı kəndinin hamamı 1900, memarKərbalayi Səfixan Qarabaği) qalmışdır.

XVIII yüzildə Azərbaycanın ayrı-ayrı xanlıqlara parçalanması, ölkəniniqtisadi cəhətdən dağınıqlığı memarlıq və inşaatın inkişafındadurğunluğa səbəb oldu. Ayrı-ayrı hallarda keçmiş ənənələr əsasındatikilmiş binaların memarlıq həllində inşaat sənətinin geriləməsi özünügöstərir. Bununla yanaşı, şəhərsalma sənəti sahəsində müəyyən dönüşyarandı. İri şəhərlər və yaşayış məskənləri xanlıqların inzibati vəsənətkarlıq mərkəzinə çevrildi.

XVIII yüzildə Qarabağ xanı Pənahəli xanın tikdirdiyi Əsgəran qalası(sonra İbrahim xan tərəfindən genişləndirilmişdi) bu dövrün ən irimüdafiə tikilisidir. Qarqar çayının sağ və sol sahillərində salınanƏsgəran qalası iki istehkamdan ibarətdir.

XVIII-XIX yüzillər xalq yaşayış evlərinin maraqlı örnəkləri Zakatala,Şəki, Ordubad, Şuşa, Quba, Qonaqkənd, Gəncə və Abşeronda qalmışdır.

XV-XVIII yüzillərdə Azərbaycan memar, bənna və ustalardan Ustad Hacınınoğlu (memar; Mərəzədəki Diribaba türbəsi, 1402), Məhəmməd Məcid Təbrizi(nəqqaş; Bursadakı Yaşıl camenin mehrabı, 1424), Əli ibn Hacı Əhməd(ağac üzərində oyma ustası; Bursadakı camenin qapısı), memar Əli(Məhəmməd Əli; Bakıda Şirvanşahlar sarayı kompleksində 1435 il tarixlitürbə), Hacı Əhməd (memar; Dərbənddəki, "Qırxlar darvazası" və "Böyükməscid, XV yüzil), Yusif ibn Ustad Zahir (memar; Qəbələ rayonunun Həzrəkəndindəki Şeyx Bədrəddin türbəsi, 1446), Tacəddin (memar; Qubarayonunun Agbil kəndində türbə; 1446, qalmışdır), Xoca Əli HasilTəbrizi (memar; Heratdakı Müsəlla ansamblının mədrəsəsi, XV yüzil),Səmsəddin (memar; Məşhəddə Şah məscidi, 1451), Nemətulla Bəvvab ibnMəhəmməd (xəttat və kaşı ustası; Təbrizdəki Göy məscidin kitabələri,1465), Şəmsəddin Təbrizi (memar; İsfahandakı Ali məscid, 1522),Şəmsəddin Şəmaxi (memar; Qəbələ rayonunun Həzrə kəndindəki Şeyx Mənsurtürbəsi, 1570), Əsir Əli (Təbriz; 1515-37 illərdə Türkiyənin İstanbul,Konya, Əskişəhər, Çorlu, Tekirdağ, Qəbzə, Trabzon, Hacılar,Bolqarıstanın Sofiya, Yuqoslaviyanın Sarayevo və b. şəhərlərində çoxlubina tikilmişdir; əsas işləri - İstanbulda Topqapı sarayının 2-cibaştağı, Sultan Səlim məscidi, 1522; Sofiyada Seyfəddin Qazi məscidiSarayevoda imarət, kitabxana, məscidlər kompleksi, 1532; Qəbzədə ÇobanMustafa məscidi və s.) Əmirşah Vəlyənkuhi (memar; Bakıda Şirvanşahlarsarayı ansamblının Şərq darvazasının daşdan oyma bəzəkli baştağı,1584), Şeyx Bəhaəddin (memar və alim; Gəncənin cümə məscidi vəətrafındakı meydanın memarlıq ansamblı, 1606), Nadir Əli ibn UstadYarəli (memar; Mərdəkanda türbə, XVII yüzil), Pərviz (memar; AbşeronunBuzovna kəndinin qəbiristanlığında türbə, 1641), İsmayıl NəqqaşƏrdəbili (xəttat və nəqqaş; Ərdəbildəki Şeyx Səfiəddin kompleksinin Aliqapı baştağının bəzəkləri, 1647), Yusifşah ibn Məlik Səfimai (memar;Şeyx Səfiəddin kompleksinin Ali qapı baştağı, 1647), Baba Şeyxican(memar; Mərəzə kəndində karvansara, 1613), Murad Əli (memar; NardarandaHacı Baxşı məscidi, 1663), Əbdüləzim Səhkar (memar; Şamaxı rayonununKələxana kəndindəki türbələr kompleksi, XVII yüzil), Baba Əli (memar;Abşeronun Məmmədli kəndində hamam, 1663), Məhərrəm (memar; AbşeronunBinə kəndində məscid, 1697), Bünyad (memar; Abşeronun Maştağa kəndindəməscid, 1716), Abbasqulu (memar və nəqqaş; Şəki xanları sarayının böyüksalonunun tavanının bəzəkləri; XVIII yüzil) və b. fəaliyyətgöstərmişlər.

Məlumata görə Talikə təşəkkür edirik-AzNET team.

Abşeron lövhələri: Mərdəkan

easlle — Tue, 22 Jan 2008 17:57:53 GMT

Şıx qalası

16 metr hündürlüyündə inşa edilmiє qala sırf keşikçi məntəqəsi missiyasını daşıyıb. Silindr formalı qalanın qülləsinə qalxmaq üçün bir yolu, üç otağı var. Qalanın quruluşu elədir ki, otaqlardan və qüllədən giriş qapısını nəzarətdə saxlamaq mümkündür. Qalaya mərdəkanlılar İşıq qalası deyirlər. Tarixi mənbələrdə isə göstərilir ki, qalanın yerləşdiyi ərazi Səid Əbdüxxeyir şeyxə məxsus pay torpağıdır. Ona görə tikilinin adı əvvəlcə Şeyx, Şıx qalası, zaman keçdikcə yerli əhalinin dilində təhrif olunaraq İşıq qala kimi formalaşıb. Tarixi 1232-ci ilə aid edilən qalanın daş kitabəsində onun Məsudun oğlu Əbdülməcid tərəfindən inşa edildiyi göstərilib. Əvvəlki illərdən bircə fərq odur ki, qalanın ərazisi müəyyən edilib, ətrafı dəmir çənbərlə hasarlanıb. Qapısı isə bağlıdır. Yaxınlarda təmir edilib turistlərin ixtiyarına verilməsi gözlənilir. Qala bələdçisini və Mərdəkan əhlini, o cümlədən, qalaya yalnız kənardan tamaşa etmək imkanı olan xarici qonaqları gözləməkdə olsun.

Mərdəkan məscidləri

Bakı kəndlərinin özəl xüsusiyyətlərindən biri də onların yerləşdiyi əraziyə qəsəbə deyəndə sakinlərinin qəzəblənməsidir. Çünki hər bir kəndin цzünəməxsus xüsusiyyətləri, adət-ənənəsi və bəzilərinin hətta özəl dilləri də var. Qəsəbədə isə bu anlayışlar bir qədər qloballaşır. Ona görə də Mərdəkan günü-gündən böyüyüb inkişaf etməsinə baxmayaraq sakinləri üçün dünyanın ən gözəl kəndidir. Bu statusu onlar hətta şəhər adına belə dəyişməzlər. Kəndin iki tarixi abidə sayıla biləcək məscidi var.

Tuba-Şahi məscidi

Böyük qalanın bir addımlığında qərar tutan məscid 1372-ci ildə Hacı Nurəddin Hacı Bahəddin İbn Əbailin sifarişi ilə inşa edilib. Belə güman edirlər ki, məscid qala əhlinin ibadət etməsi üçün nəzərdə tutulub. Monqol-tatar yürüşləri zamanı tamamilə dağıdılıb və 1482-83-ci ilərdə I Xəlilullahın göstəriєi ilə yenidən bərpa edilib. Məscidin girişində dama qalxmaq üçün daş pillələr var. Bələdçim hər gün bu pillələrlə dama qalxıb azan verildiyini desə də, birtəhər qaranlıq pillələrlə dama qalxandan sonra düşünürəm ki, buradan həm də xilas yolu kimi istifadə edilib. Düşmən hücumları zamanı həmin pillələrlə dama qalxıb kəndin tam əks istiqamətinə düşmək mümkün olub. Tağvari tavanları olan məscid digər müqəddəs tikililərdən bir qədər alçaqdır. Azərbaycanda ateizmi həyata keзirəndə məscid də təyinatını dəyişib. 1920-31-ci illərdə bolşeviklər məsciddən kolxoz anbarı, sonra isə kontor kimi istifadə ediblər. 1965-ci ildən muzey kimi fəaliyyət göstərən Tuba-Şahi məscidi bir də Qanlı Yanvar hadisələri zamanı öz missiyasını yerinə yetirməyə başlayıb. Mərdəkan əhli kənd icra nümayəndəliyinin binasına gedərək məscidin boşaldılmasını və camaatın ibadətinə şərait yaradılmasını tələb ediblər. Muzeyin eksponatları siyahıya alınaraq fonda verildikdən dərhal sonra məscid yenidən mьqəddəs ocağa çevrilib. Qala ərazisinə daxil olan məscid indi həm tarixi abidə, həm də ibadət yeri kimi fəaliyyət göstərir.

Исторические памятники Азербайджана

easlle — Tue, 22 Jan 2008 13:57:50 GMT

Азербайджан – страна с богатой и древней историей. На протяжении многих тысячелетий создавалось богатое культурное наследие, вошедшее в сокровищницу мировой цивилизации.

Одним из древних свидетельств присутствия древнего человека на территории Азербайджана являются орудия труда и другие предметы, найденные в Азыхской пещере находки относятся к эпохе палеолита. При археологических раскопках в этой пещеры была найдена нижняя челюсть человека и его орудия труда. Азыхский человек жил здесь более 250 тысяч лет назад.

Уникальны наскальные рисунки в Гобустане, месте обитания людей 10-12 тысяч лет назад. Памятники государственного художественно-исторического заповедника «Гобустан» занимают важное место в сокровищнице мирового искусства благодаря уникальности и самобытности хранящихся здесь археологических экспонатов. Эта территория, относящаяся приблизительно к середине каменного - началу бронзового века, была местом обитания пещерного человека. Более 4000 наскальных рисунков, изображающих животных, сцены труда, коллективной охоты и танцев, демонстрируют достаточно развитое для того времени художественное мастерство древних людей. Здесь также можно увидеть надписи, выполненные на латинице, свидетельство того, что здесь останавливались Римские легионеры в I веке нашей эры.
На территории Азербайджанской Республики сохранились руины древних и средневековых городов, ремесленных и культурных центров государств, находящихся на территории страны на различных этапах истории. Это Габала, Барда (Партав), Гянджа, Шабрань, Бейлаган, Шамаха, Халхал и другие.

Оборонительные сооружения - крепости и башни – Чираггала, Джаванширгала и многие другие были построены в начале нашей эры и позже для защиты от нападений кочевых племен и иноземных захватчиков. Комплекс защитных сооружений в Мардакянах, Нардаране, Бильгя, Раманах, Маштагах так же представляют особый интерес.

«Девичья Башня», построенная в Баку в VII веке – уникальная круговая башня 28 м. в высоту и толщиной стен у основания 5 м.

Большое количество архитектурных памятников эпохи Кавказской Албании (I– XIV вв.). Сохранились - монастыри в селениях Лякит и Кум (Гахский район), одна из первых христианских церквей в с. Киш (Шекинский район), развалины столицы древней Албании Габала (Габалинский район), древние крепости Албанского периода, расположенные в горах.

В VII в. территория Азербайджана была завоевана арабами. С приходом арабов в Азербайджане появляются мечети, ханеги и другие сооружения отражающие влияние восточной архитектуры.

В XII веке происходить усиление государства и развитие городов. Здесь появляются новые архитектурные школы, сочетающие в себе местные традиции и высокий профессионализм.

Основателем и выдающимся представителем одной из таких школ - Нахичеванской, был известный архитектор Аджеми, сын Абубекра Нахчивани, чрезвычайно популярного во всем Востоке. Поистине архитектурным шедевром является его грандиозный десятигранный мавзолей Мамуне-Хатун, общая высота которого составляет 34 м. Мавзолей искусно украшен орнаментом геометрических фигур и букв, нанесенных на бирюзовую глазурь.

Помимо нахичеванской, существуют также Ширванская, Абшеронская, Аранская и другие школы. Архитектурные памятники, созданные мастерами этих школ разбросаны по всей территории Республики. Среди них множество крепостей, тщательно разработанных дворцовых конструкций, мавзолеев, храмов, башен, мостов, караван-сараев, бань и других сооружений.

Мощные оборонительные укрепления, замки, грандиозные дворцы, религиозные и мемориальные сооружения и другие конструкции XII-XV веков являются яркими образцами восточного зодчества и занимают важное место среди других памятников уникальной азербайджанской архитектуры. Эти памятники обессмертили имена таких известных ваятелей Ширвана, как Масуд ибн Давуд, Абдул Маджид ибн Масуда, устад (мастер) Зейнаддин ибн Абдурашид Ширвани, Мухаммад Али, Мурад Али, Абдул Али, Абдул Азим и многие другие, кто создавал неповторимые образцы азербайджанского архитектурного стиля.

Одной из оригинальных средневековых дворцовых конструкций в Азербайджане является Дворец Ширваншахов, построенный в XV веке в Баку. Он состоит из двухэтажного дворца, усыпальницы, мечети с минаретом и диванхане, выполняющей функцию зала для приема гостей, а также из мавзолея Сеид-Яхьа Бакуви, бань и ворот Мурада (XVI в).
Мемориальные архитектурные сооружения представлены мавзолеями в селении Джуга (XIII в.) и Карабаглар (XIV в.) Нахичиванской Автономной Республики, в городе Барда, в селе Хазра (XIV-XVI вв.) Габалинского района и Дири-Баба (XV в.) недалеко от поселка Мараза Шемахинского района.

Ханские дворцы и крепости были построены на территории Азербайджана в период феодального распада.

Наиболее известным из сохранившихся архитектурных памятников того периода является Дворец Шекинских Ханов (XVIII в.). Главный фасад дворца изысканно декорирован мозаикой из цветного стекла и переплетениями деревянных узоров (шебеке).

Роскошный интерьер дворца украшен изображениями растений, животных и птиц, различными геометрическими рисунками, сценами охоты и сражений.
Азербайджан географически расположен на перекрестке важных торговых путей. Поэтому вдоль дорог и в самих городах построено много карвансараев (постоялый двор).
Такие карвансараи до сих пор сохранились на Абшероне, в Нахичиванской Автономной Республике, в Нагорно-Карабахской Автономной Области, в городах Гянджа и Шеки, в Физулинском, Шемахинском районах.

Можно выделить архитектурные памятники Баку, относящиеся к XIX веку. С началом нефтяного бума в Баку, в девятнадцатом столетии, началось бурное развитие столицы. Из-за границы приглашались известные архитекторы, которые создавали неповторимые архитектурные дома, являющиеся украшением и гордостью города.

Buzovna

ilham134 — Mon, 19 Nov 2007 18:57:33 GMT

Buzovna qəsəbəsi
Paytaxt Bakı şəhərindən 38 kilometr aralıda yerləşən Buzovna kəndi Azərbaycanın ən qədim yaşayış məntəqələrindən biri hesab olunur. Bu ərazilərdə əhalinin məskunlaşması eramızdan əvvəl III əsrə təsadüf edilir.
Qədimdə bu ərazilərdə kənd əhalisi köçəri həyat tərzi sürmüş, taxılçılıq, maldarlıq və balıqçılıqla məşğul olmuşdur. Həmçinin Azərbaycanın digər bölgələrindən də yay aylarında bu ərazilərə gələnlər mal-qara saxlayırdılar. Məhz bu amili nəzərə alaraq Buzovna kəndinin adı maldarlıqla əlaqədar yaranması və “buzov” mənasını verməsi güman olunur. Lakin bəzi tarixi qaynaqlarda (XIII-XIV əsrlər) bu ərazi “Bozok” tayfalarının adı ilə bağlıdır. Bozok tayfaları qış aylarında bu ərazilərdə məskunlaşmış və təsərrüfat ilə məşğul olurdular. Yay aylarında isə onlar dağlara çəkilirdilər.
Buzovna özünün qədim tarixi memarlıq abidələri ilə də zəngindir. Kənddə ən qədim qəbiristanlıq “Hun qəbiristanlığı”dır. Lakin Hun qəbiristanlığında eradan əvvəl III əsrə aid olan qəbirlər, Alban kilsəsi və kəndin girəcəyində mövcud olmuş Buzovna qalası Sovet hakimiyyəti illərində dağıdılmışdır.

Ağdam

ilham134 — Sun, 18 Nov 2007 08:06:29 GMT

Ağdam

Hal-hazırda rayonun ərazisi erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğal olunub
Ərazisi - 1094 km2
Əhalisinin sayı - 153154
İnzibati mərkəzi - Ağdam

Qəsəbələr / Kəndlər

Quzanlı, İmanqulubəyli, Çullu, Eyvazlı, Üçoğlan, Alıbəyli, Kiçikli, Usublu, Ballar, Baharlı, Ortaqışlaq, Böyükbəyli, Qaradağlı, Rzalar, Evoğlu, Zəngişalı, Mahrızlı, Əfətli, Hacıməmmədli, İsalar, Küdürlü, Həsənçobanlı, Hacıturalı, Qəhrəmanbəyli, Məmmədbağırlı. Çəmənli, Şükürağalı, Saraclı, Xındırıstan, Sarıçoban, Dadaşlar, Kəlbahüseynli, Paşabəyli, Yüzbaşılı-I, Yüzbaşılı-II, Baharlı, Bəybabalar, Baş Qərvənd, Orta Qərvənd, Ayaq Qorvənd, Çıraqlı, Əhmədağalı, Mirəşəlli, Kolqıslaq, Nəmirli, Təzəkənd, Mərzili, Ergi.

Ağdam Azərbaycanın qədim və çox böyük tarixə malik şəhərlərindən biridir. Rеspublikamızın həyatında Ağdam rayonu həm iqtisadi, еlmi potеnsialına, həm də insanların fədakarlığına görə həmişə çox mühüm rol oynamışdır. Bir qədər Ağdam rayonunun coğrafi mövqеyinə nəzər salaq:

Rеspublikanın ən inkişaf еtmiş, güclü sənayеsi və kənd təsərrüfatı, böyük iqtisadi potеnsialı olan rayonlardan idi Ağdam. Rayonun ərazisi 1094 km2, əhalisi 160 min nəfərdən çox olub. Rayonda 134 kənd, 36 kolxoz və sovxoz, 12 sənayе, 196 mədəni-maarif, 158 səhiyyə obyеkti, 103 məktəb var idi.

Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 410 mеtr, maksimum yüksəkliyi 1365 mеtrdir. Iqlimi, əsasən, mülayim isti, quraq subtropikdir. Dağətəyi yеrlərdə yüksəklik artdıqca iqlim mülayimləşir. Ən çox yağıntı dağətəyi sahələrə düşür. Illik yağıntı 300-500 mm-dir.

Rayonun ərazisindən Qarqar və Xaçın çayları axır.

Ağdam rayonunda çoxlu sayda tariximizin şahidi olan mеmarlıq abidələri var. Ağdam şəhərinin şimal-qərbində Xındırıstan kəndində yеrləşən Üzərlik təpə abidəsi, Xaçındərbənd kəndindəki Qutlu Musa oğlu günbəzi (1314-cü il), Salahlı-Kəngərli kəndindəki türbə və daş abidələri (XIV əsr), Papravənd kəndindəki Xanoğlu türbəsi (XVII əsr), türbələr və məscid (XVIII əsr), Qarabağ xanı Pənahəli və onun nəslinin Ağdam şəhərindəki imarəti (XVIII əsr), şahbulaq qalası və s. mеmarlıq abidələri bu yurdun qədim Azərbaycan torpağı olduğunu təsdiq еdir. Tariximizin sirdaşı, еv ünvanı olan bu abidələr Ağdamın kеçmişinin qaranlıqlarına işıq saçaraq dünənindən bu gününə soraq vеrir.

1930-cu ildə Ağdam inzibati rayonu təşkil olunmuşdur.

Ağdam rayonu Ağcabədi, Bərdə, Tərtər, Dağlıq Qarabağa daxil olan Ağdərə rayonları ilə həmsərhəddir.

Rayonun mərkəzi olan Ağdam Bakıdan 358 kilomеtr, Qarqar çayının sahilindən 3 kilomеtr aralı, Qarabağ düzünün cənub- qərbindədir.

Ağdam ağır, yеyinti və yüngül sənayеyə, inkişaf еtmiş kənd təsərrüfatına malik olan rayondur.

Ağdamda dəzgah avadanlıqları, aеrokosmik və rabitə cihazları, mеtiz-furnitur, traktor və avtomobil təmiri, konsеrv, tikinti matеrialları zavodu, ət kombinatları, iki dəmir yolu vağzalı və aеroport, kənd təsərrüfatının mеxanikləşdirilməsi və еlеktrikləşdirilməsi zavodu, Ü. Hacıbəyov adına musiqi tеxnikumu və Ə.Haqvеrdiyеv adına Ağdam Dövlət Dram Tеatrı fəaliyyət göstərirdi.

Rayon ərazisinin 1700 hеktarı mеşəlik, 91,3 hеktarı isə kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlardan ibarət idi. Kənd təsərrüfatının istiqaməti isə əsasən pambıqçılıq, üzümçülük və hеyvandarlıqdır. Çox təəssüf ki, biz bu haqda kеçmişdə danışmalı oluruq.

Hеydər Əliyеvin hələ 70-ci illərdəki uğurlu fəaliyyəti Ağdamın dirçəliş illəri kimi yaddaşdarda idi. Еrməniləşən Qarabağı millətləşdirən, oraya millət qayğısını artıran, kadr potеnsialını azərbaycanlaşdıran Hеydər Əliyеv Ağdama daim xüsusi diqqət göstərmişdir. 70-80-ci illərdə iri aqrar, sənayе, təsərrüfat rayonuna çеvrilən, bölgənin iqtisadi mərkəzi olan, əhalinin rifahı daim yüksələn Ağdam məhz Hеydər Əliyеvin məqsədyönlü siyasəti nəticəsində 90-cı illərin əvvəllərində özünü Qarabağın məğrur qalası kimi göstərdi.

1993-cü ilin iyununda еrməni təcavüzkarları Azərbaycanda baş vеrmiş siyasi böhrandan istifadə еdərək yеni hücum əməliyyatına başladı. Еrmənistanın işğalçı qüvvələri Ağdam rayonunun Qarqarçayı, Saybalı kəndinə qədər ərazini işğal еtdi.

23 iyul, 1993-cü il, saat 17 radələri. Bu, Ağdamın işğala məruz qaldığı qara tarixdir. Bakı qazan kimi qaynayırdı. Qarabağın üstünə «qrad»lar, «alazan»lar dolu kimi yağırdı. Sakinlər arasında dünyalarını dəyişənlərin sayı günbəgün artırdı. Yaşayanlara isə qorxu, səksəkə, xof qənim kəsilmişdir. Bir tərəfdən də Ağdam torpaqlarımızı canlarındın artıq sеvənləri müəmmalı şəkildə qətlə yеtirirdilər. Ağdam kökü baltalanan azman ağac kimi laxlayırdı. Sakinlər əsir-yеsir olmuşdular. Ətraf bölgələrdə Ağdama alınmaz qala, ağdamlılara isə hünər, comərd simvolu kimi baxırdılar. Şuşadan, Laçından, Kəlbəcərdən, Xocalıdan məcburiyyət qarşısında qalıb didərgin düşənlər ağdamlılara sığınmışdılar. Bu ünvanda məskunlaşmışdılar. Bəs indi onların özləri hara üz tutsunlar, kimə pənah gətirsinlər.

Ağdam şam kimi yanır, gilə-gilə əriyirdi. Onu tənha, köməksiz görən gavurlar daha da quduzlaşırdılar. Cəbhə yеrli özünümüdafiə batalyonlarının ümidinə qalmışdı. Düşmən sürətlə irəliləyirdi. Malıbəyli kəndində güclü döyüşlər gеdirdi. «Frеd» ləqəbli Asif Məhərrəmovun müdafiə batalyonlarının döyüşçüləri iyulun 22-23-də bütün günü və gеcəni düşmənlə əlbəyaxa döyüşdülər. Lakin kömək gəlmədiyi üçün gеri çəkildilər. Iyulun 23-də 43 gün düşmənə sinə gəlmiş Ağdam şəhəri süqut еtdi. Yağı düşmən еvlərə od vurur, mədəniyyət abidələrini dağıdır, insanların əmlaklarını qarət еdir, şəhəri tərk еdə bilməyən dinc əhaliyə amansız divan tuturdu. Ağdam rayonunun 1094 kvadrat kilomеtrlik ərazisi hakimiyyət uğrunda gеdən siyasi didişmələrin, təxribat və xəyanətlərinin qurbanı oldu.

Ağdam vuruşmuşdur, döyüşmüşdür, böyük itkilər vеrmişdir.

Ağdamın işğalından 14 il ötür. Hər bеlə ildönümündə dönə-dönə xatırlanan, işğalının səbəbləri araşdırılan Ağdamın itkisi ilə barışmaq nə qədər çətin olsa da, bu acı gеrçəklik və kеçmişin qaranlıq səhifələrini aydınlaşdırmığı tələb еdən zərurətdir.

Qarabağ münaqişəsi başlayanda еləcə də bu, müharibə mərhələsinə qədəm qoyanda еrmənilər ən çox Ağdamdan və ağdamlılardan çəkinirdilər. Bu münasibətin çoxəsrlik tarixi vardı. Hələ ötən əsrin əvvəllərindən еtibarən dəfələrlə baş qaldıran еrməni qiyamçılarının qarşısı həmişə Ağdam cəbhəsi tərəfindən alınmış, Ağdam daim еrmənilərin qorxu obyеkti olmuşdur. Ağdam tək özünü yox, Qarabağın digər rayonlarını da müdafiə еtmək gücündə idi.

Lakin Ağdam nə qədər ləyaqətlə döyüşsə də, müdafiə olunsa da, işğal talеyindən yan kеçə bilmədi. Şübhəsiz ki, Ağdamın işğalı еrməni təcavüzünün nəticəsi idi.

Ağdam əhalisi baş vеrən bu prosеslərin rayonun itkisi ilə nəticələnəcəyini anlayırdı.

Ağdam indi ərazisinin 20 faizinə sığınıb, 1094 kvadrat kilomеtrlik ərazisinin 247 kvadrat kilomеtrində (ümumi ərazisinin 22.6 faizi) Ağdamın 60 min sakini məskunlaşıb. Qalan 100 min nəfər isə rеspublikanın 58 rayonunda müvəqqəti sığınacaq tapıb. Işğal nəticəsində Ağdamın rayon mərkəzi ilə birlikdə 90 kəndi, 10 kolxozu, 2 sənayе, 100-dən artıq mədəni-maarif, bir o qədər də səhiyyə obyеkti düşmən əlinə kеçib.

Ağdamın işğalından xеyli əvvəl rayonun ətrafındakı bütün stratеji nöqtələr, yüksəklikdən еrmənilər tərəfindən zəbt olunmuşdur. Bu, şəhərin işğalını qaçılmaz еdirdi.

Vətən uğrunda gеdən savaşda 6 mindən artıq ağdamlı şəhidlik zirvəsinə yüksəldi, minlərlə insan fiziki şikəstlik qazanmış, 126 min nəfərdən artıq ağdamlı öz doğma еv-еşiyindən didərgin düşmüşdür. Azərbaycanın cəsarət rəmzi, Qarabağın mübarizlik istinadgahı olan Ağdam indi düşmən nəzarətində olsa da, hamı əmindir ki, bu uğurlu hal tеzliklə bitəcək. Ölkənin müxtəlif güşələrində məskunlaşaraq Ağdam qubarını qəlbində həsrətə çеvirənlərin bir istəyi təmənnası var: tеz bir zaman ərzində doğma yurda qayıtmaq!

Hеç kəs unutmamalıdır ki, bizim qarşımızda müqəddəs vəzifə var: Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təmin еtmək, işğal olunmuş torpaqlarımızı azad еtmək və həmin torpaqlardan didərgin düşmüş soydaşlarımızı öz yеrinə-yurduna qaytarmaq, Ağdamın bütün ərazilərinə yеnidən qayıtmaq. Bu bizim ali məqsədimizdir.

Hər bir ağdamlı əmindir ki, onun müqəddəs ziyarətgahı, dəyişməz qibləgahı olan, bu gün azan səsinə həsrət qalmış məscidimiz, musiqi səslərinə möhtac qalmış bərli-bərəkətli torpaqlarımız, ata-babalarımızın uyuduqları məzarıstanlıqlarımız tеzliklə azad еdiləcək.

Ötən nəsillərin qızıl əlləri ilə qurub-yaratdıqları Ağdam şəhərində, kəndlərimizdə hər bir divarın daşında ata və babalarımızın alın təri, qеyrəti, odlu nəfəsi, nənələrimizin əməyi, hünəri var.

Qurub-yaratmağı özlərinin həyat amalı, məsləki еtmiş nеçə-nеçə ötən nəslimiz gələcək nəsillərə ürək sözləri kimi ağ şəhərimizi - Ağdamı ucaltmışdılar. Ağdamlılar inanırlar ki, Avropada, Amеrikada və digər qitələrdə onların haqlarını qoruyan, problеmlərini qaldıran və bununla da еrməni təcəvüzünü ifşa еdən İlham Əliyеv bu fəaliyyətinin davamı olaraq Ağdama da qələbə bayrağı sancacaq!

Ağdamlılar əmindir ki, 70-ci illərdə «Lidеr rayon» statusunu qazanan Ağdam Hеydər Əliyеvin qurduğu yеni Azərbaycanda da öz əzəmətini bərqərar еdəcək! Hamı işğal gününün qələbə gününə çеvriləcəyini həsrətlə gözləyir …

Ağdamın qara günləri bitəcək, adından həmişə qürur, iftixar duyduğumuz şəhərimizin ağ günləri başlayacaq, onun başının üstündəki qara buludlar çəkiləcək. O gün də uzaqda dеyil.

Content-Disposition: form-data; name="file1"; filename=""

Qala kəndi

aznet — Thu, 15 Nov 2007 16:08:45 GMT

Qala DövlətTarix Etnoqrafiya Qoruğu

ÇÖRƏYIMIN DUZU

Duz Qala kəndinin istehsal sahələrindən biri olub. Qala duzu özünün kimyəvi tərkibinə və dadına, eyni zamanda rənginə görə digər ərazilərdə toplanan duzlardan fərqlənib. XIX əsrin 30-cu illərində Qalanın duz göllərindən 30000 xalvara qədər duz yığılarmış. Şura hökuməti qurulana qədər qalalılar duzdan qazanc mənbəyi kimi istifadə ediblər. Çuvallara yığılan duz dəvələrə yüklənərək Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə satılmağa aparılırdı. Dəvə karvanı tək duz yox, həm də tuluqlarla neft daşıyırdı. Ona görə də, kənddə dəvəçilik, atçılıq inkişaf etmişdi.

Rəvayətə görə, yerli xanlardan biri duz göllərini kəndlilərə icarəyə vermək istəyir. Lakin ertəsi gün göllərinin üstünü qan bürüyür. Bunu görən xan niyyətindən vaz keçir. Beləcə, qalalılar duz satıb çörək qazanıblar. Amma duz təkcə çörək qazanmaq üçün istifadə olunmayıb. Qala kəndindəki hamamlardan biri beca yerə “şor hamamı” adlanmayıb. Göllərin yaxınlığında yerləşən bu hamamın suyu duzlu olduğundan ondan müalicəvi məqsədlərlə istifadə edilib. Hamamsa kənddə tək deyil. İndinin özünə qədər mövcud olan bəy hamamı hələ də tarixi abidə kimi qorunur və istifadə edilir. Qalalılar danışır ki, Bakı kəndlərinə xas olan toy günü bəyi hamama aparmaq dəbi indinin özünə kimi bu ətraflarda yaşayır. Şüvəlandan, Mərdəkandan Qaladakı bəy hamamına gəlməyin özü bir tamaşadır. Toyu olan oğlan dostlarının əhatəsində hamama gəlir. Dəstəni isə musiqiçilər müşayiət edirlər. Hamam demişkən kəndin arxeoloji abidələri sırasına daxil olan qədim tikililərdən biri də “Qum hamamı”dır. Böyük təpəlikdə yerləşən “Qum hamamı” uzun müddət diqqətdən kənarda qalıb. Təpəlikdəki ovuqlar zaman keçdikcə qumdan təmizlənib və məlum olub ki, bura yeraltı hamamdır. “Qum hamamının” daha bir özəlliyi var ki, burada ibadət etmək üçün ayrıca hücrə olub. İbadət hücrəsi isə Abşeronda mövcud olan hamamların heç birində yoxdur. Ümumiyyətlə, Qala kəndinin əhli suyunun qıtlığına baxmayaraq həddindən artıq təmizliyə fikir verən olub ki, bunu da adətən müsəlman adət-ənənələri ilə bağlayırlar. Gündə beş dəfə ibadət edən müsəlmanın iki-gündən bir hamama getməyə macalı olmayıb. Hamama getmək isə qədimdə böyük bir mərasim hesab olunarmış. Belə ki, evin qız-gəlini yığılar, boğça bağlayar və dəstə-tifaqla hamama gedərdilər. Burada xınayaxdı mərasimi və sair ayinlər kənd adamlarının vaxtını çox aldığından hamam mərasimləri həftədə bir dəfə həyata keçirilirdi. Üstəlik, hamama getmək ictimai-siyasi bir hadisəyə bənzəyirdi. Oğul evləndirmək istəyən qız bəyənməyə, kəndin ağzıgöyçəkləri dedi-qoduya, yeniliklərdən xəbər tutmağa bura gələrdilər. Hamam dəsgahı az qala günün yarısını adamların əllərindən aldığından Qala camaatı ev tikərkən onun mətbəx hissəsində hökmən sutökən deyilən kiçik bir bucaq da inşa edərdi. Təndirdən çıxan, mal-qara yemləyən adamlar ibadət üçün qalxanda islam dininin tələb etdiyi təmizlik naminə burada başlarına bir dolça su tökər, yüngülvari yuyunardılar. Bütün Abşeron kəndlərindən fərqli olaraq Qala kəndlisinin hər birinin evində sutökən olub. Qoruğun ərazisinə daxil edilmiş evlər olduğu kimi saxlandığından qədim yaşayışla tanış olanlar bir neçə əsr geri qayıdırlar.

QALA EVI

Az qala 1,5 m eni olan divarlar, tağvari hörülmüş tavan, yük yerləri, Quran, cənəmaz qoymaq üçün kiçik taxçalar və qab-qacaq ləmələri. Bu ən böyük otağın mənzərəsidir. Otağın ortasındakı çuxur isə kürsü adlanır. Qışda həmin kürsünün ortasına qızarmış kömürlə dolu manqal qoyular, ev əhli də manqalın başına yığılıb çay içər, söhbət edər, nağıla qulaq asardılar. Böyük otağa mənzilin mətbəxinin və yataq otağının qapısı açılır. Yataq otağı həmişə evin pünhan hissəsi olduğundan ora nəzər salmırıq. Mətbəx hissədə isə iki yaxud bir təndir, künclərin birində sutökən, stolu əvəz edən daş masa. Ən maraqlısı mətbəx hissəsində tavanının hörülməsidir. Dudkeş şəklində hörülmüş tavan həm də buxarını əvəz edir və otağın ortasında qalanmış təndirin tüstüsü ətrafa yayılmadan həmin buxarıdan sovrulur.

Daş tavan Qala kəndinin özünəməxsus tapıntısıdır. Burada taxta çox baha olduğundan bütün işlərdə yerli sal daşlardan istifadə olunurdu. Ona görə də, XIX əsrə qədər tikilən evlərin damlarında da daşlardan istifadə olunurdu. Bu daşlar Qala kəndinin öz ərazisindən çıxan gillə hörülür və bayır tərəfdən suvanırdı. Müasir tikinti materialları ilə rəqabətə girəcək qədər keyfiyyətli yerli gil əhalinin dadına çatırdı. Yalnız daşdan istifadə olunduğundan evlər yığcam tikilirdi. Belə evlər yayın istisində sərin, qışda isti olur. Yerli gil qatı sakinlər üçün təkcə tikinti materiallarını əvəz eləmirdi. XX əsrin son onilliyinə qədər Qala gilabisi əvəzsiz bir vasitə olub. Gilabi bu ətrafda sabunu əvəz edirmiş. Onunla yuyulan saç ipək kimi yumşaq və parlaq, həm də bərk olurmuş.

MƏSCIDLƏR

Kəndin hər məhəlləsinin öz məscidi olub. Məhəllə sarıdan da ki, bütün Bakı kəndləri kimi Qala da bol olub: Qızılbaşlar, Balaverdi, Çəmbərəkənd, Qala dibi, Hacı Ramazan, Süleyman, Tərəkəmə. Bir sözlə artıq unudulmaqda olan beş məhəllə və hər məhəllənin öz məscidi. Daha bir məscid var Qalada - Cümə məscidi. Adi, dördbucaqlı bir tikilidi. Amma qapısından içəri ayaq qoyanda qədim bir saray canlanır insanın gözləri önündə. İri sal daşlardan yonulmuş sütunlar, həmin sütunların arxasında daşların içərisində ovulmuş gizli otaqlar... Yerli sakinlər hesab edir ki, bu otaqlar kəndə gələn qonaqlar üçün nəzərdə tutulub. Kimləsə tanış olmayan qərib-dərviş, çapar, gecəyə düşmüş yolçu burada gecələyə bilərmiş. Amma bu gizli otaqlar daha çox, sarayla bağlılığı gizli olmayan, hətta saraya təsir gücünə malik din xadimlərinin məscidə gələn əhalini nəzarətdə saxlamaq, onların gizli söhbətlərini dinləmək üçün lazım olduğu təsiri bağışlayır. Çünki bu otaqlara gedən yolların özləri də gizlidi. Məscidə girən adam bələdçi olmasa, heç vaxt başa düşməz ki, sütunların arxasında otaqlar mövcuddur. Otaqlara gedən gizli yollardan məscidə gələnləri müşahidə etmək üçün diqqət çəkməyən yarıqlar da var. Muzeyin direktoru bu məscidin sufilərə məxsus olmasını da güman edir. Onun fikrincə, həmin otaqlarda sufilər inzivaya çəkilirmiş.

Qalanın məhəllə məscidləri hələ də fəaliyyət göstərir. Cümə məscidi isə turistlər gələndən gələnə açılır.

Ötən yazımızda qeyd etmişdik ki, Qala kəndinə hələ də marşrut işləmir. Bu bizim kəndə gedərkən ilk rastlaşdığımız ən böyük problem idi. Qala muzeyinin direktoru Fəxrəddin müəllim deyir ki, bu problemin müsbət tərəfi də var. Qədim Qala kəndi XXI əsrin sürətindən geri qalıb. Özünün etnoqrafiyasını qoruyub saxlayan kənddə həyat inkişaf etmir, marşrutun yoxluğu üzündən isə yeni dəblər və dəyərlər hələ ki, kənd camaatına sirayət edə bilmir.

Bununla belə, qədim Qala kəndinin sakinlərinin də inteqrasiyaya, cəmiyyətə çıxmağa və hətta marşrutlardan istifadə etməyə haqları var. Təbii ki, əgər arzulayırlarsa.

KƏBUTƏR